Profin

Kiến thức

Tư duy rành mạch #2: Thành kiến sống sót - Khi chúng ta chỉ nhìn thấy 0,1% những người thành công

Tư duy rành mạch #2: Thành kiến sống sót - Khi chúng ta chỉ nhìn thấy 0,1% những người thành công

“Lịch sử được ghi lại bởi những kẻ chiến thắng” - là câu nói nổi tiếng của Thủ tướng thời chiến nước Anh Winston Churchill. Thời đại ngày nay cũng thế, mạng xã hội và các phương tiện truyền thông không ngừng đăng tải về “những gương mặt chiến thắng”: các bạn trẻ mua biệt thự hoặc siêu xe khi mới 20 tuổi, các startup gọi vốn thành công hàng chục triệu đô…, điều này vô tình khiến thành kiến sống sót ngày càng lan rộng hơn.

Như thế nào là thành kiến sống sót?

Thành kiến sống sót (tiếng Anh: Survivorship Bias) xảy ra khi một người có xu hướng chỉ nhìn thấy vài tấm gương thành công, đồng thời không hề nhận ra sự tồn tại đông đảo của đám đông thất bại. Thuật ngữ này được đặt ra bởi Abraham Wald - Nhà thống kê nổi tiếng được biết đến với việc nghiên cứu máy bay trong Thế chiến thứ II.

Lối tư duy sai lầm này khiến một cá nhân quá tự tin vào khả năng thành công của bản thân, thay vì nhìn nhận khách quan và phân tích kỹ càng ở nhiều khía cạnh. Nói cách khác, thành kiến này khiến chúng ta ảo tưởng về khả năng thành công của bản thân, trong khi thực tế xác suất đó là cực kỳ thấp.

Một vài ví dụ thực tiễn về thành kiến sống sót

Hầu hết chúng ta đều biết đến câu chuyện các tỷ phú công nghệ như Steve Jobs, Bill Gates, và Mark Zuckerberg đã từ bỏ học Đại học và thành công vang dội. Không ít bạn trẻ đã vì những tấm gương này mà quyết định bỏ học. Tuy nhiên, có hàng ngàn người (hoặc có thể nhiều hơn thế) đã bỏ dở Đại học và không hề đạt được thành tựu vang dội nào - họ là những cái tên chẳng bao giờ được nhắc đến. Theo kết quả một nghiên cứu cho thấy, 94% các doanh nhân thành công nhất Hoa Kỳ đều tốt nghiệp Đại học. Như vậy, có thể thấy chỉ có 6% ít ỏi đã từ bỏ Đại học mà vẫn đạt được thành công. Đại học có thể không phải là con đường cho tất cả mọi người, tuy nhiên đừng quên nhìn vào bức tranh toàn cảnh trước khi đưa ra quyết định cuối cùng.

Một ví dụ khác chính là trong lĩnh vực đầu tư - chứng khoán. Nhiều nhà đầu tư có xu hướng mua cổ phiếu dựa trên thị trường, hoặc bị ảnh hưởng bởi hội chứng FOMO khi thấy một vài người đăng lên mạng xã hội, diễn đàn hoặc được báo chí đưa tin rằng họ đã thu được lợi nhuận khổng lồ khi đầu tư vào cổ phiếu A hoặc B. Khi chỉ nhìn vào những người thắng lớn và bỏ qua bức tranh toàn cảnh, vào thời điểm nhà đầu tư khác bắt chước mua cổ phiếu tương tự, tình hình thị trường có thể đã thay đổi hoàn toàn. Tương tự như trên, chúng ta thường chỉ thấy những người khoe mình đã thắng lớn bao nhiêu, chứ chẳng mấy khi thấy ai đó lên mạng xã hội kể rằng mình đã thua lỗ như thế nào.

Mạng xã hội là một trong các nguyên nhân chính khiến thành kiến sống sót ngày càng phổ biến.

Nguồn ảnh: Austin Distel / Unsplash

Nguyên nhân và tác hại của thành kiến sống sót

Theo The Decision Lab - Tạp chí chuyên ngành về Khoa học hành vi, thành kiến sống sót xảy ra ở nhiều phương diện - khía cạnh khác nhau, phổ biến nhất chính là trong lĩnh vực kinh doanh. Dù theo thống kê từ Forbes là 90% startup sẽ thất bại, thế nhưng không ít người vẫn hào hứng với dự định khởi nghiệp và tin chắc bản thân sẽ thành công.

Giáo sư Michael Shermer Larry Smith của Đại học Waterloo cho biết, những tấm gương thành công xuất hiện dày đặc dễ khiến con người có nhận thức sai lệch. Nguyên nhân là vì các phương tiện truyền thông chẳng có hứng thú nói về những tấm gương thất bại, trừ khi đó là các nhân vật đình đám một thời đang xuống dốc. Từ đó phần lớn tổ chức, cá nhân không đạt được thành công như kỳ vọng trở nên vô hình trong mắt đám đông. Thành kiến sống sót cũng vì thế mà bắt đầu phổ biến hơn ở nhiều người.

Tác hại của thành kiến sống sót: Một người có tư duy này sẽ không có thói quen tổng hợp thông tin đầy đủ, hoặc ít khi nhìn vào bức tranh tổng thể để đánh giá tình huống. Do đó, không khó hiểu khi thành kiến này sẽ mang đến không ít hệ quả tiêu cực cho cá nhân và tập thể, đặc biệt là trong lĩnh vực đầu tư - kinh doanh.

Làm thế nào để tránh thành kiến sống sót?

Khi đã nhận thức mình đang mắc phải thành kiến này, cách tốt nhất đó chính là thay đổi cách nhìn nhận sự việc - tình huống của bản thân. Ngoài ra, đừng quên tự nhắc nhở rằng không nên quá vội vàng để tránh mắc phải sai lầm.

Cụ thể hơn, hãy luôn đặt nghi vấn liệu bản thân có đang bỏ sót điều gì hay không. Đây là một số câu hỏi bạn nên đặt ra trước khi chuẩn bị đưa ra một quyết định quan trọng:

  • Khoản đầu tư / Kế hoạch đó có thật sự tốt như vậy không?
  • Đâu là những dấu hiệu tiêu cực cần được chú ý?
  • Những yếu tố xung quanh nào có ảnh hưởng đến sự thành công của các gương mặt chiến thắng kia?

Khi có được nhiều thông tin từ nhiều khía cạnh, góc nhìn khác nhau, bạn sẽ dễ dàng đưa ra quyết định khôn ngoan và ít rủi ro hơn. Bạn có thể thu thập dữ liệu từ những người trong ngành, các diễn đàn - hội nhóm liên quan. Những trường hợp không thành công như kỳ vọng sẽ rất khó để tìm kiếm trên mạng xã hội. Vì thế, hãy mở rộng mối quan hệ ngoài đời thực với nhiều người trong ngành để biết thêm về các góc khuất tiêu cực khác.

TƯ DUY RÀNH MẠCH - Đối với nhà đầu tư hoặc chủ doanh nghiệp, bên cạnh kiến thức và năng lực chuyên môn, việc giữ cho mình một cái đầu “lạnh” trong mọi tình huống là điều quan trọng không kém. Chính vì thế, ProFin đã thực hiện chuỗi bài nhằm giải thích các lỗi tư duy phổ biến có thể ảnh hưởng đến các quyết định lớn trong đầu tư - kinh doanh và giải pháp để thay đổi điều đó.


Theo:
An Nguyễn
Nguồn:
ProFin

Bạn có thể quan tâm